onsdag 16. desember 2020

Om den viktigaste energien: trekolet

Dette er manus til ein artikkel i Vigga 10. desember 2020 i serien Glimt frå historia til Lesja jernverk. Det treng ikkje vere 100 % samsvar med teksten eller formateringa i avisa, og her er det plass til litt fleire illustrasjonar..

Lesja jernverk var i drift i om lag 140 år frå sist på 1650-talet. Det er ikkje så mykje ein veit om verket; det finst ikkje noko bedriftsarkiv. Kunnskapen vi har er i hovudsak frå andre kjelder der verket, gruvene eller tilknytte folk er nemnt. Arnfinn Kjelland samlar stoff og vil framover skrive om ymse frå historia til Lesja jernverk. Det er òg oppretta ei Facebook-gruppe for dei som er interessert og ein blogg der Vigga-artiklane blir lagra i ettertid.

Den viktigaste energien jernverket måtte ha, var trekol. Den var nødvendig til røsting og smelting av malmen i masomnen. I dette stykket skal vi sjå nærare på kva trekol er og korleis det truleg vart produsert i Lesja.

Men verksemda har nok hatt eit litt dårleg «ettermæle» i bygda.

«Lesjaverke va nok ein stygg udaue for skogje i bygden med di, de i fleire mannsaldre gløypte kolved og settved, vidt og breidt saa langt de naadd og ivikom, enno er kanskje ikkje alle saare, som verke slog i skogom, heilt grødde»

skreiv Ivar Kleiven for hundre år sidan om den belastninga verksdrifta hadde hatt på skogen i bygda. Geologen Amund Helland skreiv 1913 : «Skogen [i Lesja] har tidligere været sterkt medtaget vel kulbrænding til Lesjeverket». Og av gamle bilde kan vi sjå at det var lite vegetasjon bortover dalbotnen kring førre hundreårsskiftet.

Minne etter kolframstilling kan vere mykje eldre enn verket. I oversynet over kulturminne hos Riksantikvaren er det registrert 20 «kullfremstillingsanlegg» i Lesja. Dei er av to kategoriar: kolgroper og kolmiler. Kolgropene er dei eldste; dei er frå tida da jernet bygdefolket trong vart produsert av myrmalm i jernvinner. Lesja historielag har bygd opp eit slikt anlegg ved Lorkverna og gjennomfører både kolbrenning og jernutvinning år om anna. Poenget her er at kolgroper frå slik verksemd er det Riksantikvaren kallar førreformatoriske kulturminne, det vil seie frå jernalder eller mellomalder, og dei er automatisk freda etter kulturminnelova. Sju av dei anlegga Riksantikvaren har registrert er av denne kategorien, to i Bjorlie-området, to ovanfor Ulateig-Kårbø og tre på Dalsida.

Resten er altså nyare kolmilene frå jernverkstida, 16- og 1700-talet. Dei er dermed ikkje freda etter kulturminnelova. Men dei er jo i høgste grad viktige kulturminne, så vi får håpe dei får ligge i fred. Dei 13 stk. som er registrerte er sjølvsagt eit absolutt minimum, og ved hjelp av nyare teknologi er det som vi skal sjå kartfesta mange fleire. Det er desse som er hovudtema for dette stykket.

Skjermbilde frå https://hoydedata.no/LaserInnsyn/ kring Skåppårtjønne sør for Verket, der det må ha vore stor tjærebrenningsaktivitet. Minst 16 tydelege miletufter går fram av skanninga. Nr. 1 er mila ved den gamle kongevegen, som Lesja historielag har merka med skilt:

Men kva er trekol? Ein presis definisjon er at trekolet er restar av trevirke som er forbrent eller forkola under kontrollerte forhold med eller utan tilgang på luft. Forbrenning utan tilgang på luft blir gjort i omnar eller såkalla retortar som altså er heilt lufttette, og er ein nyare form for trekolproduksjon. I den prosessen vi skal sjå på her, brenning av trekol i mile, skjer forbrenninga eller forkolinga ved at det slepp til luft, men tilgangen er kontrollert og vi skal sjå nærare på korleis det har vore gjort.

Trekol består av mellom 75 og 95 prosent kolstoff, karbon. Resten er i hovudsak oksygen (luft) og vatn, med litt hydrogen og oske. Trekolet er blåsvart og har tydeleg vedstruktur. Trevirket, veden, som er utgangspunktet for å lage trekol, består i all hovudsak av tre grunnstoff: om lag halvparten er karbon, ca. 44 prosent er oksygen og resten er hydrogen, nitrogen og oske. Prosessen for å få fram trekol av trevirke blir så å fjerne mest muleg av anna enn karbon, og det har vore gjort i miler.

Det var med den nyare bergverkstida på 1600-talet at kolbrenninga med miler kom i gang her til lands. Metodane kom nok med tyske bergfolk, som lærte opp lokalbefolkninga i dei ymse arbeidsoperasjonane. Vi veit dessverre ikkje noko i detalj om korleis dette gjekk føre seg i Lesja, men vi veit at arbeidet starta raskt. Alt sommaren 1661, året etter verket var etablert, var kolbrenninga i gang. Da var det Joacim Irgens som dreiv arbeidet, og han hadde sine erfaringar frå drifta av Rørosverket, så det er all grunn til å tru at brenninga her gjekk etter meir eller mindre same prinsipp som på Røros. Det etterfølgjande bygger derfor i stor grad på kunnskap om kolbrenninga der og på Rødsmoen i Østerdalen på 1990-talet.

Trekolet vart laga i to forskjellige miletypar: liggemiler og reismiler. På Røros vart det stort sett reismile-prinsippet som vart brukt, og som vi skal sjå tyder nyare teknologi på at det var slik her òg. Dessutan gav reismiler betydeleg større kolmengd.

Sjølve prosessen var altså fagarbeid, og i starten var det truleg innflyttarar som kom med spesialkunnskap. Vi veit dessverre lite om kven desse første var, men alt sommaren 1661, eit halvt år etter verket fekk kongeleg løyve (privilegia) var trekolbrenninga i området i full gang. Men før vi ser nærare på det vi direkte veit om slik verksemd på Lesjaskogen, skal vi sjå nærare på den prosessen kolbrennarane og bygdefolket følgde.

Det første som måtte gjerast var å hogge kolveden, og det var arbeid for bygdefolket. Det måtte vere ferdig før slåttonna starta, elles ville veden ikkje tørke skikkeleg. På Røros vart det i stor grad bruk furu, og den måtte slindebarkast for å få god nok tørk. Det same galdt nok lauvtrea. Stokkane vart så kappa i 3 meters lengd og lagt i reis, som var knapt 2 meter i krysset. På Røros kalla dei det eit høggarlass, og hoggarane hadde det travelt; dei måtte minst klare 10 slike lass per dag.

Men utanom hogginga måtte det ein fagperson til for arbeidet med sjølve mila, «kølabrennaren». Han fann først ein eigna plass til mila. Her var det viktig at det var lunt for å unngå at sterk vind skulle øydelegge brenninga. Mila måtte stå så flatt som muleg, og det måtte vere nok plass til lunning av veden og ei koie. Milebotnen vart planert og truleg dekt med tynne strangar eller halvkløyvde litt større stokkar og eit ‘golv’ eller ei rist med kvist. Det skulle hindre at mileveden trekte til seg vatn frå bakken, og hjelpe til med å styre lufttilgangen.

I Verkskyrkja ser vi plasseringa til arbeidsfolket. «Kølabrennarane» («Koulbrender») hadde den femte kyrkjebenken. Foto: Arnfinn Kjelland.

Botnen måtte vere klar før kolbrennaren reiste «hjartstokken» dei kalla på Røros, ein stolpe på om lag 3 meter, støtta av tre mindre stolpar. Opp frå stokken reiste dei ei 3–4 meter høg siktestong; ho var viktig for at veden vart reist beint. Øvst på senterstokken vart det festa ein likesida trekant av plank eller greiner, og mot sidene på den vart veden reist nokså rett opp. På det viset vart det ein kanal for lufting frå botnen til toppen av mila. Tynnare stokkar vart reist inst, for dei tok lettast fyr. Dei tjukkaste stokkane skulle stå i midten, før ein fylte opp mila med tynnare ved att ytst. Da vart det lettare å dekkje til.

Tildekkinga av mila vart gjort med barkvist og såkalla stubb, som var ei blanding av torv og jord dei grov opp rundt mila. Ho måtte i prinsippet vere tilnærma lufttett. Veden måtte stå så tett som muleg i mila. Vart avstanden mellom strangane for stor, vart varmeleiinga dårlegare og forkolingsprosessen kunne stoppe opp. Derfor var det til dømes ikkje heldig å bruke for krokete ved. Stubben vart støtta opp med plank på ein stokk, såkalla ‘stubbhyller’.

Tildekkinga skulle vere ca. 30 cm ved botnen, med avtakande tjukn til ca. 15 cm oppå mila. Mangla dei bar, kunne dei nytte mose, og det var kanskje like vanleg her i Lesja. Det vart brukt 30–40 m3 dekkmasse for ei mile, og den tok dei frå groper rundt mila. Desse gropene, meir eller mindre samanhengande, ser vi gjerne rundt kolbotnar i Lesja framleis. Men det er sjølvsagt usikkert om milene her i bygda vart bygd akkurat slik.

Skisse av vanleg kolmiletype. 1: «hjartstokken» eller senterstokken som mila er bygd omkring. 2: festet for senterstokken og botnen av luftekanalen, dit glørne vart raka under opptenninga. 3: Plank sett opp for å støtte stubben, ‘stubbhylle’. 4: Veden som skulle bli kol. 5: stubben som dekte mila. 6: rista under veden, for å sikre passande lufttilgang. Eiga skisse.

Så skulle mila tennast. I Rørosområdet starta det på ein fast dato, 20. oktober. Dette måtte gjerast korrekt, gjerne med spesielle ritual, for mykje stod på spel. Mislykka brenning kunne vere økonomisk ruin. Johan Falkberget skildrar i Nattens brød korleis Kiempen velsigna tenninga av mila:

Brinn ti regn og tørke

og måneskinn og mørke;

nitjen daga uta stans.

Skytt ho, hellige Sankt-Franz!

Nokon slik dato eller ritual er dessverre ikkje kjent frå Lesja, men tenninga var nok om lag på same tida. Rundt på tildekkinga av mila var det før tenninga opna fleire hol for å regulere passeleg med luft. Så tente dei opp eit bål på toppen og raka glohaugen ned gjennom tennkanalen midt i mila. Tørr ved vart sendt etter nedover, før opninga vart tetta med masse. Holet vart opna og etterfylt med ved 2–3 gonger, og etter 6–8 timar vart det opna hol for røyken langs brøstet for luftsirkulasjon, vassdamp og gass.

Ved milene vart det elles bygd koier som kolbrennaren og medhjelparen hans hadde å bu i; som vi kan sjå av Falkberget tok jo prosessen nærare to veker. I Lesja har historielaget bygd opp att ei slik koie ved ein mileplass i søre enden av verksområdet. Med koia som utgangspunkt måtte prosessen passast nøye på. Dei første dagane måtte dei ut for å sjå til mila kvar halvtime døgnet rundt. Særleg andre og tredje døgnet kunne mila «slå». Det var brennbar gass som, før sjølve mila var varm nok, kunne eksplodere og kaste av delar av stubblaget. Da måtte karane arbeide fort for å hindre at heile mila tok fyr.


Ei nokså klassisk kolmile, og vi kan sjå at brenninga var godt i gang, for det sig røyk ut av stubben. Vi ser òg korleis stubbehyllene var monterte. Foto: Agnar Johannes Barth, Digitalt museum.

Noko av veden i mila måtte sjølvsagt brenne opp for å gje nok varme til forkolingsprosessen. Det førte til at det oppstod holrom i mila, og viss dei fekk utvikle seg var det farleg. Karane måtte passe på, kanskje klubbe att slike hol (kalla «fyll») eller opne dekket og fylle på meir ved og dekke til att. Og risikofritt var sjølvsagt ikkje slikt arbeid; i Vestmarka utanfor Oslo omkom to husmenn i 1828. I kyrkjeboka er dødsårsaka lakonisk: «Opbrænt i en mile».

Klarte dei å halde kontroll dei første dagane, kom forbrenninga vanlegvis inn i ein rolegare fase. Etter kvart som veden var omdanna til kol, sokk mila saman. Ei mile på 150 m3 skulle brenne minst to veker, helst tre. Når ein var ferdig, vart alle hola i stubben tetta for å få stoppa brenninga før ein kunne opne og ta ut kolet. Det tok tid, men ein kunne starte medan kolet var nokså varmt. Da måtte ein ha vatn eller snø tilgjengeleg for å hindre at varmen skulle blusse opp. Mila måtte tømmast fullstendig, alt kolet skulle takast vare på.

Her er rivinga av ei kolmile i gang, truleg etter krigen. Foto Tore Fossum, Digitalt museum.

Som vi kan forstå var dette ein krevjande prosess, som altså sannsynlegvis kom til Lesjaverket med fagfolk utanfrå. Dessverre kjenner vi berre ein ved namn: Per Østensson. Under den synfaringa av verket som gjekk føre seg på ettersommaren 1673 (eg kjem tilbake til den ved eit seinare høve) forklarte han seg om status for kol-situasjonen. Han hadde nok familie, men vi kjenner ikkje om han fekk etterslekt i Lesja; truleg reiste han vidare.

Vi kjenner altså ikkje særleg mange detaljar om trekolproduksjonen her i bygda, men bygdeboka nemner ein nokre personar som hadde vore engasjert i den. Til dømes hadde Ola Endresson på nørdre garden i Bjorlie gjeld da han døydde i 1694, og sønene baud seg til å gjere kolarbeid for å dekkje ho. Og i 1763 fekk husmannen i Øygarden under Einbu festesetel, der det går fram at dei ikkje fekk ta noko anna av trevirke enn hustømmer, ved og gjerdevirke, bortsett frå til «kull-Drift, hvilket ham som andre husmænd ikke kand nægtes». Det er fleire dødsbuskifte som har opplysningar om reiskap til kolbrenning; på Midti Lyftingmo vart det til dømes i 1751 skrive opp ei kolmile som inneheld 16 lestar eller 278 hl kol verdsett til 8 daler. Det svara til verdet av minst to kyr.

Men det vi altså kan vere nokså sikre på, er at det nok gjekk rimeleg hardt ut over skogen medan verket var i drift. Og heilt slutt var det nok ikkje; trekol var det jo bruk for, særleg til smiarbeid. Ola Skotte skreiv til dømes i Årsskrift for Lesja historielag 1984 om at det på Lesjaskog vart brent smikol i samband med Raumabaneutbygginga. Odd Reidar Hole skreiv i 2006 om det som kanskje var den siste store trekolproduksjonen i Lesja, Lora Tjære a.s, etablert i 1942, der trekol var eit ettertrakta biprodukt etter tjærebrenninga.

Nes jernverk i Holt (nå Tvedestrand) produserte jern basert på trekol heilt til 1907. Sjå òg om trekolbrenning så seint som på 1950-talet i Vigga 8. oktober.

Eg kjem ved eit seinare høve til å gjere nærare greie for detaljane vi kjenner om trekolproduksjonen i Lesja: mengd, prisar osv.

Kjelder

Kjelland, Arnfinn 1987 og 1992: Bygdebok for Lesja bind 1 og 2. Lesja kommune.

Berg, Per S. 1968: Lesja Jernverks Historie 1660–1730. Hovudoppgåve i historie ved Universitetet i Oslo, trykt i Årsskrift for Lesja historielag 1983–86.

Kleiven, Ivar: Gamal bondekultur i Gudbrandsdalen. Lesja og Dovre. Utg. Aschehoug. 1923.

Larsen, Jan Martin 1993: «Den var kølatrafikken som heldt liv i døm». Årbok for Norsk skogbruksmuseum : skogbruk, jakt og fiske. 1993/1996 Nr. 14.

Narmo, Lars Erik 1993: Frå «kola men» til kullbrenner. Årbok for Norsk skogbruksmuseum : skogbruk, jakt og fiske. 1993/1996 Nr. 14.

Ryen, Asbjørn 1997: Kolbrenning – transport – bosetting. I Espelund, Arne (red.) 1998: Kobber i Det Nordenfjeldske Bergamt.


søndag 11. oktober 2020

Om korleis busetnaden kring jernverket voks fram

Dette er manus til ein artikkel i Vigga 17. september 2020 i serien Glimt frå historia til Lesja jernverk. Det treng ikkje vere 100 % samsvar med teksten eller formateringa i avisa.

Lesja jernverk var i drift i om lag 140 år frå sist på 1650-talet. Det er ikkje så mykje ein veit om verket; det finst ikkje noko bedriftsarkiv. Kunnskapen vi har er i hovudsak frå andre kjelder der verket, gruvene eller tilknytte folk er nemnt. Arnfinn Kjelland samlar stoff og vil framover skrive om ymse frå historia til Lesja jernverk. Det er òg oppretta ei Facebook-gruppe for dei som er interessert: https://www.facebook.com/groups/LesjaJernverkHistorie

Utsyn over Lesjaverk i 1952. Vi ser Verket med hovudbygninga frå 1734 og området kring masomnen nedst i bildet. Sentralt ser vi stasjonen og Myragardane, og oppe til høgre Torsplassen. I bakgrunnen Dosetgardane og lenger nordvestover nokre av gardane i Nørdre Verket. Foto: Widerøe’s Flyveselskap, Lesja kommunes bildesamlingar.


Dei to bygdebokseriane for høvesvis Lesja og Dovre er av sjangeren busetnads- eller gards- og slektshistorie. Her har forfattarane prøvd å kartlegge framveksten av busetnaden (‘gardshistoria’) for gardsbruk og husmannsplassar så godt som muleg ved hjelp av tilgjengeleg kjelder. Utover 1700-talet er det teke vare på meir og meir slikt materiale, særleg kyrkjebøkene frå 1724, men frå tida før desse er det utfordrande og ofte umuleg å finne ut om bustader var busette og kven som budde på dei. Dei enklaste er matrikkelgardane, for dei var den gong dei viktigaste skatteobjekta for staten som var eineveldig styrt frå København.

Når ein i bygdebøkene ofte kan finne informasjon om gardsbruka attende til starten på 1600-talet, kjem det altså av at det aller meste av skattlegginga den gongen var lagt på eigedom i form av jord. Og slike skattelister finst det altså ein god del av frå kring 1600, da staten skjerpa skattane særleg i dei mange krigsperiodane.

Nå var det slik at storparten av jordeigedomen var eigd av andre enn bøndene sjølve. Staten (kongen) var største jordeigar med over halvparten av all skattlagt eigedom i Noreg kring 1660. Berre ein fjerdedel var eigd av brukarane sjølve. Alle bøndene betalte skatt, og dei som ikkje eigde gardane, måtte i tillegg betale bygselsavgifter (leige) til jordeigarane.

I skattelistene går det vanlegvis berre fram namnet på brukaren, og det er dei namna vi finn i bygdebøkene. Etter kvart som vi får fleire kjelder, dukkar det så opp fleire namn, og ‘slektshistoria’ i bøkene kan fyllast opp. Dei viktigaste før kyrkjebøkene er dødsbuskifta og rettsprotokollane, som vi har frå høvesvis 1658 og 1662 for Lesja og Dovre.

Men for jernverksområdet har vi to problem. Grunnlaget for å skattlegge jordeigedom, som i praksis var gardane, var at dei var matrikulerte, dei var innførte i matrikkelen (som er den enkle definisjonen på matrikkelgard). Det er det same som vi i dag har i form av det offentlege registeret over all grunneigedom, der alle eigedomar har gardsnummer og bruksnummer. Dagens register er utvikla frå dei jordebøkene og skattelistene som statlege organ, i praksis futen, førte på 15- og 1600-talet. Der ser vi òg etter kvart korleis gardane vart delt i fleire driftseiningar, gardsbruk, ved at futen førte inn namn på fleire brukarar (skattebetalarar).

Problemet med jernverksområdet er at gardane der ikkje vart matrikulert før i 1838 (jf. bygdeboka) og at brukarane dermed ikkje betalte ordinære skattar. Kva var grunnen til det? Vi må tilbake til privilegia Jørgen Filipssen og Joakim Irgens fekk hausten 1660 (sjå Vigga nr. 20). Der framgår det altså at dei skulle få overta «ein liten gard» (original «liden platz» ved gruvene, Doset, som kongen eigde. Andre gardar i sirkumferensen (Lesja sokn) dei hadde behov for, måtte dei få til avtalar med eigarane om.

Men dette fortel eigentleg ikkje noko om det vi i dag kjenner som verksområdet, som i praksis er det same som Lesjaverk i dag. Ingen av gardane mellom Brandlie (gnr. 19) og Mosenden (gnr. 51) er altså med i dei ordinære registera og eldre matriklane. Fanst det så ikkje gardar utanom Doset i dette området da verket vart etablert? Ei anna kjelde er til litt hjelp. Filipssen sende tidlegare på hausten 1660 søknaden til Kongen om privilegium for eit jernverk på Lesjaskogen. Der står det (nyare ordbruk) at Doset var brukt av ein bonde som budde to mil unna – altså var Doset truleg underbruk (seter) på line med dei som var lista opp slik i sjølve privilegiebrevet.

Det andre problemet er at alle dei nye bergverka som vart etablerte på 15-, 16- og 1700-talet juridisk vart underlagt bergretten, ikkje bygdetinget. Det var den vanlege lågaste rettsinstansen, domstolen, på landsbygda i Noreg. I den var det bygdefolket sjølve som dømde, etter kvart meir og meir dominert av fut og sorenskrivar. Men konfliktar verksfolket vart innblanda i, vart i hovudsak vist til bergretten. Og som nemnt i Vigga nr. 20 var Lesja underlagt Nordafjelske bergamt der arkivet brann opp i 1798, så vi har dessverre ingen slike saker frå folk tilknytt verket, medan dei lokale rettsprotokollane inneheld mykje viktig og relevant kjeldestoff. Vi finn rett nok av og til nokre verksfolk der, til dømes når dei har vore med på såkalla leiermål og blitt bøtelagt for graviditet før ekteskap…

Frå akkurat tida da verket vart etablert, 1660-åra, har vi nokre andre viktige aktuelle kjelder for storparten av landet. Det gjeld særleg det landsomfattande såkalla Titus Bülches manntal (Titus var embetsmannen som styrte innsamlinga av informasjonen). I dette skulle alle mannfolk over 12 år, fordelt på oppsitjarane, sønene, tenestdrengar og «husmender och løsgiengere» førast opp med namn og alder.

Sokneprest i Lesja og Dovre, Sigvart Engebretsson, leverte frå seg lista for prestegjeldet 21. desember 1664. I dette manntalet er Brandlie («Brandtlien») med brukaren, Jacob Haldogsson og bror hans, Jørgen synste busette garden på Skogen. Nørdste garden på Nordmo er Åvangen, med brukaren, Pål Olsson, og sonen hans, Ola. Heller ikkje på Mosenden var det busett nokon, så dette må reknast som ei solid kjelde til å seie at det ikkje fanst fast busette gardar eller plassar i verksområdet midt på 1660-talet. Men mykje tyder på at arbeidet med å bryte malm i gruvene og bygge opp dei ymse anlegga var sett i gang. Det var det nok karar (stort sett) busette på gardane nord- og synnafor som vart engasjert til.

I bygdebokarbeidet for Lesja har eg i sluttfasen lagt betydeleg vekt på å finne ut kva tid dei enkelte buplassane (gardsbruka og plassane) var etablerte. Det skjedde oftast i form av frådeling frå andre bruk eller nyrydding frå «raa rod» som det gjerne står. I det arbeidet var materialet etter overlærar Per Berg frå Steinbakken, Stavem (1886-1974) avgjerande. Han starta tidleg i livet med å samle og skrive av primærkjelder frå ikkje berre Lesja, men òg store delar av Gudbrandsdalen. Det var nettopp dei kjeldene eg nå har nemnt, ofte i sirlege, bokstavrette avskrifter, som har ein stor del av æra for at Lesjabøkene vart rimeleg godt eigna til å finne svar på slike spørsmål.

I bøkene kan ein så bla frå bruk til bruk og under tittelen Folket finne tidspunktet for når eg klarte å kople til personar som sannsynlegvis var fast busette der. I gardshistoriedelen finn ein gjerne fleire detaljar.

I verksområdet er det altså, som nemnt, meir problematisk fordi området låg under verket og vanlege skattelister og rettsreferat manglar. Etter at bygdebokarbeidet var ferdig, dukka ei viktig kjelde med nyttig informasjon frå 1763 opp, men den kjem eg tilbake til ved eit seinare høve. Nå er det framveksten dei første tiåra eg prøver å seie noko om.

Det ser ut til at det var berre for fem buplassar vi fann kjelder som kunne fastslå rimeleg sikkert var busett før hundreårsskiftet 16–1700. Det var Sandgro (gardsnr. 27), der Johannes Engebretsson truleg budde da han på bygdetinget 3. april 1679 fekk bot for «leiermaal i sitt ekteskap». Han og kona, som vi ikkje kjenner namnet på, hadde altså truleg fått barn «for tidleg» i høve til når dei gifta seg. Dermed er det rimeleg å tru dei budde i Sandgro. Men saka vart vist til bergretten, så vi veit ikkje meir om ho. Og fleire busette her finn vi ikkje her, før vi når i kyrkjebøkene, med ein familie som truleg var på bruket frå omkring hundreårsskiftet.

Sandgro, som vi nokså sikkert veit var busett berre nokre år etter at verket kom i gang. Foto frå 1963: Widerøe’s Flyveselskap, Lesja kommunes bildesamlingar.

Den andre busette garden i verksområdet vi har kjeldebelegg for er Knipa (gardsnr. 31), der Lars Erlandsson, yngre son frå Stor-Enstad, budde i 1676. Han var da død, og det vart halde skifte. Dermed er vi sikre på at han og familien budde der. Han hadde elles betydeleg gjeld, men den kjem eg tilbake til i ein annan samanheng. Etter Lars var det så ein Tosten på Knipa. Han vart stemna av verkseigaren sin fullmektig for at han ikkje hadde betalt landskyld (jordleige) sidan 1676. Han hadde arbeidd på Verket i 6 år og hadde kvittering for det. Men kven han var eller om han hadde familie, veit vi ikkje. På denne tida var Knipa berre eitt gardsbruk, som låg øvst i jordet.

Det tredje området der det truleg var kome busetnad i samband med oppbygginga av verket, var lenger nord på Skogen, nedanfor Kvamsgardane. Der var det oppsett ein håmår, drive av vasskraft frå fossen i Rauma (som sidan vart heitande Håmårfossen) til å slå ut stangjern av råjernet frå masomnen. Den prosessen kjem eg tilbake til. Håmåren skal ha vore i drift frå 1680-åra, og det kan da òg ha vore oppsett hus for arbeidsfolket her. Men spora etter desse plassane er stort sett borte i dag, og ingen fekk matrikkelnummer. I bygdeboka (side 237) har eg kopla ein Erland Brynjulfsson til Håmåren i 1683, men det er særs usikkert.

Håmårfossen slik han ser ut i dag. Sjølve håmåren låg nok på nordsida av fossen. Foto: Arnfinn Kjelland.

Nærare sjølve verket må det nok ha vore fleire buplassar busette før hundreårsskiftet, men dokumentasjonen er særs mangelfull. Doset er nemnt i privilegiedokumentet frå 1660, men da utan at ein kan seie garden, truleg berre eitt bruk, var busett. Den første familien vi klarte å kople til Doset var neppe stifta før nærare 1710. Da er det meir sannsynleg at første familien på Nørdre Morke (gardsnr. 42), der båe var ukjente, var kome hit kort tid før hundreårsskiftet.

Myragardane (Midti Myre og Søre Myre) og området kring Lesjaverk stasjon i 1963. Foto: Widerøe’s Flyveselskap, Lesja kommunes bildesamlingar.

Og mest truleg var nok bruka nærast verket; Myre, Torsplassen, Fransplassen og Endresplassen òg busette i 1670- eller 80-åra, men det har vi altså ikkje kjeldeinformasjon til å seie noko om. Utover dei første tiåra på 1700-talet får vi heldigvis meir og meir kjelder med informasjon om dei enkelte plassane og folket der. Det kjem eg tilbake til.

Kjelder

Kjelland, Arnfinn 1987: Bygdebok for Lesja bind 1. Gards- og slektshistorie for Lesjaskogen. Lesja kommune.

Om Titus Bülches manntal: https://lokalhistoriewiki.no/wiki/Titus_B%C3%BClches_manntall_1663-1666

Sigvart Engebretsson sitt manntal for Lesja og Dovre: https://www.digitalarkivet.no/ft10051005111088

Norsk historisk leksikon: https://lokalhistoriewiki.no/wiki/Forside:Leksikon

Store norske leksikon: https://snl.no/

mandag 10. august 2020

Den moderne teknologien – masomnen – kjem

Dette er manus til ein artikkel i Vigga 16. juli 2020 i serien Glimt frå historia til Lesja jernverk

Lesja jernverk var i drift i om lag 140 år frå sist på 1650-talet. Det er ikkje så mykje ein veit om verket; det finst ikkje noko bedriftsarkiv. Kunnskapen vi har er i hovudsak frå andre kjelder der verket, gruvene eller tilknytte folk er nemnt. Arnfinn Kjelland samlar stoff og vil framover skrive om ymse frå historia til Lesja jernverk. Det er òg oppretta ei FB-gruppe for dei som er interessert: https://www.facebook.com/groups/LesjaJernverkHistorie/

Som vi såg i Vigga nr. 20, kan vi seie etableringa av jernverket ved sørenden av Lesjaskogsvatnet i 1660 representerte den første industrietableringa her i bygda. Verket skulle altså utnytte ein grunnressurs som hadde blitt oppdaga fleire plassar over Lesjaskogen, jernmalm i berg. Men det måtte ein heilt ny teknologi til for å nyttiggjere seg denne ressursen, og eg har ennå ikkje god nok innsikt i den til å gå i detalj, så dette blir førebelse refleksjonar.

Jern hadde vore produsert i Noreg – og i Lesja – i mange hundre år før det vart funne malm i berget. Da var det på grunnlag av myrmalm, som er jern frå ymse bergartar som har løyst seg opp til flate korn, kaker eller kuler djupt nede i myra, der det er lite oksygen. Dette vart grave opp og smelta («blestra») ved hjelp av trekol i groper, blestergroper. Folket på bygdene hadde nok òg lenge sett at berg i dagen kunne ha forskjellig konsistens, til dømes på Lesjaskogen der Raudberga stikk fram med ‘raudbrun’ farge (olivin) og ved Horrungen og på Skogen der dei fann og utnytta kleber, særleg til gryter, bakstheller og liknande.

På Skogen var i alle fall folk klar over at det var noko særskilt i berget på fleire plassar. Det var, så langt ein veit, i året 1657 at prøver visstnok funne under ei rotvelte, vart samla saman og sendt til driftsleiaren ved koparverket i Sel. Han kunne konstatere at det var god jernmalm.

Konfliktane kring retten til malmfunnet og mellom dei to (Fillipsen og Irgens) som fekk privilegiebrevet av 19. november 1660, skal vi la ligge førebels. Men vi kan konstatere at brytinga av malm i alle fall var i gang i året 1660, at det i 1673 hadde vore drift i tre gruver, og at det hadde blitt tilsett ein masmeister og truleg igangsett bygging av ein masomn for smelting av malmen.

Masomnen utgjorde i heile driftsperioden for verket den sentrale delen. Den var òg den teknologisk mest avanserte, det var her malmen frå gruvene vart smelta om til brukbart metall. Det første leddet i namnet, mas-, er frå tysk, ei avleiing av namnet på planeten Mars, som kjemikarane («alkymistane») brukte som symbol på jern fram til slutten på 1700-talet. I 1992–94 gjennomførte Lesja kommune og historielaget eit utgravings- og restaureringsarbeid ved omnen, og det er forklaringa på korleis den ser ut i dag. Arbeidet var leia av arkeologen Sigmund Jakobsen (1941–1997), og gav svar på mange spørsmål om drifta.

Jernmalmen fann verket i hovudsak i Gruvlie vest for gardane i verksområdet (Nordverket). Der vart malmen brote ut og knust slik at ein fekk fjerna den vanlege gråsteinen. Så vart han køyrd til verksområdet, men malmen kunne ikkje smeltast direkte, det laut til ein omstendeleg prosess før masomnen kunne fyrast opp.

Jern i naturen er så langt eg forstår i form av jernoksider, kjemiske samband mellom det reine metallet jern (Fe) og for det aller meste oksygen (luft). I tillegg er det òg svovel og andre stoff som ein ikkje vil ha med vidare i prosessen. Desse vil ein helst få fjerna frå malmen før smeltinga, gjennom ein prosess som vart kalla rosting eller røsting. Den gjekk føre seg i eigne omnar på drygt ein meters høgd. Dei var bygd av gråstein, og her var malmen varma opp med trekol til han vart glødande, slik at dei andre stoffa brann opp og han vart meir porøs. På Lesjaverk vart det ikkje funne spor etter slike omnar under utgravingane, men dei må har vore der ein eller anna stad. Etter røstinga vart malmen så pukka, det vil seie knust vidare til bitar på storleik med valnøtter. Det kunne gjerast manuelt eller ved hjelp av vasskraft. Lesjaverket skal ha hatt eit vassdrive pukkverk med ni stempel.

Når malmen så var ferdig røsta og pukka, var han klar for sjølve smeltinga, men før vi ser på den prosessen er det naturleg å sjå på sjølve masomnen.

Masomnen etter restaureringa som vart gjort på 1990-talet. Foto: Arnfinn Kjelland.

Å bygge ein masomn var høgkompetansearbeid som vart utførd under leiing av masmeisteren. Vi veit dessverre lite om masmeistrane i Lesja, men på andre verk var dei gjerne tyskarar, i alle fall i den tidlege fasen på 1600-talet. Vi har rett nok eit par minne om denne nøkkelstillinga: i verkskyrkja (bygd 1695–97) hadde han plassen nest bak direktøren, sirleg påmåla døra til benken, og nokre hundre meter frå verket finn vi Masmestervikje. Dett er namnet på den aller austlegaste delen av Lesjaskogsvatnet. Vika er nå avstengt med veg, men som nok hadde båttilgang før, og der det kanskje var gode fiskeplassar? Om masmeisteren hadde bustad i området eller berre retten til å fiske i denne vika, veit vi førebels ikkje. Men bustadtufter kan kanskje finnast ved grundigare leiting.

Masomnar var såkalla sjaktomnar. Dei vart utvikla på 1400-talet og prinsippet var faktisk i bruk heilt til førre hundreårsskifte. Jernproduksjon var svært viktig i perioden vår, dessverre først og fremst til våpenproduksjon. Jernmalm varierte mellom fleire typar, så omnar vart prøvde ut etter fleire prinsipp, utan at vi skal gå nærare inn på det.

Den masomnen på Lesjaverket som det står att restar av, var av såkalla vallonsk type. Det viser til at den var utvikla i Vallonia, ein jernrik region søraust i Belgia. Men der var det ufredstider omkring år 1600, så mange fagfolk flykta og slo seg ned i dei viktige jernverksdistrikta i Sverige, Bergslagen. Svenskane vidareutvikla den vallonske omnsteknologien, og norske jernverk bygde òg omnar av denne typen. Vi skal sjå på hovudelementa.

Sjakta eller pipa var den sentrale delen. Den var sirkulær med størst radius i botnen, der smeltinga foregjekk. Heile omnen stod sjølvsagt på fast grunn, og vanlegvis med ei steinfylling i botnen. Innvendig var pipa fora med eldfast stein, kalla stellstein. Den fann Lesjaverket i eit berg på sørsida av vatnet, Stellsteinberget. Pipa var så, i prinsippet, bygd inn med ein mur bak stellsteinen, ei sandfylling og ein ringmur før yttermuren (sjå illustrasjon i NHL, lenke nedanfor). Sjølve botnen i sjakta, der det vart høgast temperatur under smeltinga, vart kalla stellet. Jakobsens rapport frå utgravinga viser i alle fall at det var ei stein-/sandpakning mellom sjakta og yttermuren her. I tillegg vart det påvist at den indre delen i sjakta hadde vore smurt med ei blanding av leire og kvartssand.

Ytterveggane i muren blir kalla brøst, og i dei var det – også på Lesjaverket – to kvelvingar. Den eine, på nord- eller vestsida, var for blåstluft med belgane, og vart da naturleg kalla belgbrøstet eller blåstluftopninga. Belgane stod innretta mot botnen av sjakta, og pressa luft inn i stellet slik at ein fekk høg nok varme for smeltinga. Under utgravinga vart det òg påvist ein kum og ein avløpskanal ved belgbrøstet, der det sannsynlegvis hadde stått eit vasshjul som dreiv belgane, Den andre kvelvingen låg på oversida og var for uttapping av slagg og råjern. Den vart kalla utslagsbrøstet.

Smeltehytta var eit overbygg over pipa og i alle fall utslagsbrøstet. Vi har ikkje detaljinformasjon om hytta ved Lesjaverket, men ho var truleg bygd på liknande måte som ved andre verk. Utgravinga i 1992–93 viste at arbeidsgolvet framfor utslaget må ha vore ca. 7 meter breitt og ca. 14 m langt, altså ca. 100 kvadratmeter. Medrekna eit sannsynleg tak over belgane på sida, er det rekna at det samla arealet på hytta må ha vore 125–139 kvm. Det ligg føre oppgåve over høgda på pipa: 14 alner eller ca. 8,5 meter. Det var vanlegvis tak med opning over sjølve pipa, omnskransen, slik at totalhøgd for hytta truleg var om lag 10 meter. Frå bakken ovanfor hytta og til omnskransen måtte det vera ei gangbru slik at ein kunne fylle pipa gjennom opninga.

Ein stor malmstein som har lege ved masomnen sidan eg dreiv med bygdeboka på 80-talet. Dei rekna med at det er ein for dårleg skeida klump som ikkje kunne smeltast. Foto: Arnfinn Kjelland

Sjølve smeltinga i omnen tok si tid. Vi veit ikkje nøyaktig korleis prosessen vart gjort på Lesjaverket, men den var nok stort sett etter same mønster som ved dei andre verka med same omnsteknologi. Pipa måtte varmast opp slik at ho var gjennomvarm. Det vart gjort ved nøye fyring med trekol, og den prosessen kunne ta frå ei til tre–fire veker. Når pipa var varm nok starta påsettinga ved at masmeisteren gav ordre om kor mykje røsta malm, trekol og kalkstein som skulle fyllast på. Her kjem eit nytt element inn, kalkstein. Det vart sett til for å få råjernet og slagget til å skilje seg med jernet nedst. Kalksteinen vart truleg funne ein eller annan stad i bygda, men så langt eg forstår er det ikkje kjent kvar eit ev. kalksteinsbrot har vore.

Mengdeforholdet mellom desse tre vart bestemt av fleire vurderingar som masmeisteren stod for, og han var einerådig. Frå starten var ein forsiktig med mengda malm, så det tok fleire dagar før ein fekk særleg jern. Slagget vart fjerna fortløpande. Nå omnen var kome i full drift var det gjerne 10–12 påfyllingar i døgnet, og etter kvar fjerde eller sjette påfylling var stellet fylt med jern og kunne tappast ut i former i golvet i hytta.

Frå den store slagghaugen som ligg ovanfor masomnen. Foto: Arnfinn Kjelland

I råjernet var det framleis innblanda kolstoff frå smelteprosessen, så for å kunne brukast vidare måtte det gjennom ein ny prosess, fersking. Det gjekk ut på å varme opp råjernet, framleis med trekol i opne omar, slik at det vart mjukt. Prosessen førte til at oksygenet i lufta fjerna det meste av kolstoffet og anna ureint slik at jernet kunne smiast. Sidan Lesjaverket berre produserte råjern til smiing, ikkje støyping, måtte alt råjernet hamrast som ein del av ferskingsprosessen. Hamringa var for å få ut den attverande slagget og forme det til stangjern. Lesjaverket hadde hamrar ved masomnen og ved Håmårfossen i Rauma nedanfor Kvamsgardane lenger nord på Skogen.

Dermed var det produktet som skulle skaffe verkseigarane profitt, klart for levering.

Kjelder

Berg, Per S. 1968: Lesja Jernverks Historie 1660–1730. Hovudoppgåve i historie ved Universitetet i Oslo, trykt utan fotnotar i Årsskrift for Lesja historielag 1983–86.

Espelund, Arne 2005: Bondejern i Norge. Arketype forlag.

Jakobsen, Sigmund 1997: Jernverkstiden i Norge og jernverket på Lesja, i Årsskrift for Lesja historielag side 37–74.

Jakobsen, Sigmund 2000: Jernverket på Lesjaverk, i Årsskrift for Lesja historielag side 38–54.

Norsk historisk leksikon: https://lokalhistoriewiki.no/wiki/Forside:Leksikon

Store norske leksikon: https://snl.no/

søndag 19. juli 2020

Glimt frå historia til Lesja jernverk

Dette er manuskriptet til artikkel i Vigga 28. mai 2020. Der fekk den tittelen Da industrien kom til Lesja.

Eg vil framover skrive om ymse frå historia til Lesja jernverk, som var i drift i om lag 140 år frå sist på 1650-talet. Det er ikkje så mykje ein veit om jernverket; det finst ikkje noko bedriftsarkiv. Kunnskapen vi har er i hovudsak frå andre kjelder der verket, gruvene eller tilknytte folk er nemnt.

Noko vi faktisk veit meir om enn mykje anna, er striden mellom prosten i Gudbrandsdalen, Iver Pedersen Adolf og futen same stad, Jørgen Filipssen, om sjølve oppstarten av verket. Den er mellom anna behandla av Ivar Kleiven i Lesja og Dovre (1923) og andre stader. Den kjem vi tilbake til etter kvart.

Men utan å gå for djupt må vi sjå litt på situasjonen i landet på midten av 1600-talet. Noreg vart eit «lydrike» under Danmark med reformasjonen i 1536–37. Den gamle norske regjeringa, riksrådet, vart avsett og danskekongen med det danske høgadelege riksrådet tok over styringa – perioden blir ofte kalla det danske adelsveldet. Kongen fekk styre, men riksrådet styrte i stor grad pengesekken og bestemte kor mykje skattar kongen fekk skrive ut. Sjølve betalte ikkje adelen skatt, og det førte mellom anna til at kongen gjennomførte statskupp hausten 1660, avsette riksrådet og tok eineveldig makt.

1600-talet var prega av krigar, og kongen (staten) var i konstant pengeknipe. Ein måte å styrke stats­kassa på var å utnytte naturressursane i Noreg, og det var spesielt skogen og malm i berggrunnen kongen var interessert i. Desse ressursane førte til framveksten av nye næringar; trelast for eksport og  bergverksdrift først og fremst for innanriks utnytting. Dei førte òg til framvekst av ei ny sosialgruppe: borgarskapet. Det var dei som dreiv handel og vareproduksjon, kalla borgarleg næring, i ein by. Nokre av dei klarte å samle kapital i større omfang som dei kunne låne ut til kongen. Det var ein viktig del av bakgrunnen for statskuppet; kongen hadde byborgarane i ryggen mot adelen. Som motyting gav kongen byane mellom anna monopol, privilegium, på all borgarleg næringsdrift innanfor ein sirkumferens, eit avgrensa område kring byen. Det same fekk bergverka; dei fekk einerett til å utnytte skogen og sjølvsagt malmen i eit definert område kring staden.

Vi kan gjerne si at framveksten av desse nye næringane òg var starten på den moderne stats­for­valtinga. Sjølv om København var maktsenteret, vart det sjølvsagt vanskeleg å detaljstyre bergverka og tre­last­handelen på så lang avstand. Kongen etablerte derfor kontor her til lands først og fremst for å sikre dei inntektene til statskassa verksemdene kasta av seg, først og fremst tiende og toll. Desse kontora vart ofte styrt av folk med borgarleg, ikkje adeleg bakgrunn, for dei hadde betre kompetanse på handel og økonomi.

For Lesja jernverk sin del var det derfor bergamtet, etablert i Oslo (Kristiania) i 1654 med ein berghauptmann som leiar, som var overordna organ for drifta i starten. I 1689 vart amtet delt i to: eit nordafjelsk og ein sønnafjelsk, og med det vart Lesjaverket lagt under Nordafjelske bergamt i Trondheim. Dessverre gjekk heile arkivet til dette kontoret med i ein «ildebrand» i 1798, så det er ikkje mykje vi finn av kjelder til verkshistoria etter den etaten.

Skal vi fastsette ein nøyaktig dato for etableringa av jernverket, kan det kanskje vere 19. november 1660, datoen for det

Privilegiebrevet

danskekongen Fredrik 3. skreiv ut om verket, altså datidas form for statsstøtte eller subsidiar til næringslivet. Det framgår at kongen «etter søknad gav løyve til Joakim Irgens, buande i Amsterdam, og Jørgen Filipssen, buande i Christiania, til å starte opp eit nytt jernverk som er funne i Gudbrandsdalen i Lesja sokn på Lesjaskogen». Irgens og Filipssen var altså slike byborgar med kapital, og at dei alt tidlegare hadde starta opp drifta av verket kjem vi tilbake til.

Brevet er oppsett med 13 punkt, som tek for seg først og fremst dei rettane Irgens og Filipssen fekk som motyting for å starte opp verket. Første punktet gir dei og dei med-interessentane som dei skaffar seg, samt deira arvingar eller etterkomarar, verket til evinneleg bruk og eigedom.

Rettane galdt alle «skogar, elver, fossar, vassfall og ‘strømme’» og skulle gjelde innanfor ein sirkumferens som strekte seg rundt omkring verket. Den omfatta dalen i Lesja sokn på alle fire kantar, og «åtte mil» frå prestegarden på Lesja mot Romsdalen. På denne tida gjekk Lesja sokn frå og med Dombåsgardane og til grensa mot Romsdalen, men her hadde nok ikkje ‘kongen’, det vil seie embetsverket hans, spesielt god kunnskap om terrenget og avstandane. Den gamle norske mila var eigentleg på 11,3 km, så distansen svara til om lag 90 km: Det gjekk dermed eigentleg langt nedover Romsdalen, sjølv om dei rekna etter ein krokete kløvveg.

Det vanlege når slike verk vart oppretta, var elles at dei fekk fire mil i radius frå staden malmen var funnen eller masomnen låg, så det Lesjaverket fekk var nok berre kopiert frå andre verk. Grensa som verksområdet følgde nok det som på den tida vart amts- eller fylkesgrensa; det er ikkje noko som tyder på at verket henta ressursar frå nedanfor grensa.

Cirkumferensen slik privilegiebrevet oppgav.

Innanfor denne sirkumferensen skulle ingen andre ha lov til å drive fram mineral eller bruke ressursar utan løyve frå Irgens og Filipssen. Viss drivverdig malm vart funne i området, skulle Irgens og Filipssen få beskjed og ha rett til å ta funnet i bruk mot godtgjering til finnaren.

Eigarane var forplikta til å transportere, selje og avhende alt jern og anna som blir produsert ved verket. For innsatsen under «den svenske krigen», den såkalla Bjelkefeiden 1658–1660 (vi kjem tilbake til den) fekk dei tiende- og tollfriheit for livstida.

Alle ressursar som høyrde til kongen (staten), dei geistlege eller andre innan sirkumferensen, fekk Irgens og Filipssen rett til å bruke til bygging på verket og drift med kol, setteved og anna. Ingen andre fekk lov til å utnytte tømmerskogen ved hogst eller sagbruk; den skulle berre nyttast til verket.

Alle bergtenestefolk og anna arbeidsfolk som var engasjert på verket var fritekne for militær utskriving, skyssing, skatt, innkvartering og andre pålegg. Einaste unntaket var at bøndene etter norsk lov framleis var pliktige til å vedlikehalde vegar og bruer. Bergoffiserane og bergtenestefolka skulle ikkje stillast for annan domstol enn bergretten, og bøter eller straff skulle berre gå til medeigarane av verket til underhold for bergfolket. Dette var ein vanleg rett bergverka fekk, som altså avgrensa den lokale domstolen, bygdetinget, sterkt.

Bøndene og ålmugen i heile Lesja sokn var pliktige til å utføre nødvendig arbeid for verket mot betaling som dei skulle bli samde med eigarane om. Viss dei ikkje vart samde fordi bøndene kravde høgare betaling, skulle bergamtet etter å ha vurdert kva som var «rimeleg betaling» i regionen fastsette godtgjeringa.

Irgens og Filipssen fekk overta ein liten gard, Doset på ½ hud, som kongen (staten) eigde ved gruvene. Andre garder eller eigedomar i sirkumferensen som verket hadde behov for, kunne dei overta friviljug frå eigarane. Viss dei ikkje vart samde med eigarane, fekk verket likevel rett til å overta bruken av slike gardar mot å betale etter skjønsavgjerd. Eigarane skulle framleis ha rett på avgifter frå eigedomane. Vidare skulle verket få overta desse setrane: Vassendsetre, Odolsetre, Sandgrosetre, Knipsetre, Tandsetre og Dosetre, og dei som nytta desse setrene måtte flytte til andre setreområde med buskapen sin.

Irgens og Filipssen eller deira etterfølgjande deleigarar fekk rett til skyssing «mot rimeleg betaling» for seg sjølve, tenestefolket og godset sitt. Sidan dei alt hadde starta jernverket på eigen kostnad, fekk dei «med vårt nådigaste løyve» drive, forvalte, bygge vidare ut og pantsette verket. Dei kunne selje og som sin eigen eigedom på alle måtar skalte og valte med det.

Alt av proviant og material (utanom silke) som var nødvendig til drift av verket fekk dei føre inn tollfritt; einaste vilkåret var at varene vart omsette «oppriktig» og utan «underslag».

Dersom drifta ved verket med tida vart såpass omfattande at det vil vere behov for ein predikant, da fekk eigarane rett til sjølve å finne ein prest og ikkje få ein tildelt mot deira vilje.

Desse spesifiserte punkta «har vi av gunst og nåde tildelt førnemnte medeigarar. Vi lover hermed for oss og våre etterkomarar kongar av Danmark og Noreg at medeigarane og deira arvingar og etterkomarar å vedlikehalde privilegia og ikkje gje nye pålegg og avgifter» – punktet er supplert med synspunkt på kor viktige bergverka er.

«Under vår hyllest og nåde, gitt på vårt slott København 19. november 1660. Under vårt signet, Fredrik».

Desse vilkåra vart altså gjeldande frå verket var etablert, og dei vart stadfesta («konfirmered») i 1673. Seinare vart dei inntrekte og omformulerte, men det kjem eg tilbake til.

Kjelder

Brevet i trykt form med original bokstavering, i Norske Herredags-Dombøger. Fjerde Række (1652-1664) Andet Bind. Dombok for 1661: https://tinyurl.com/loyvebrev1660

Universitetet i Oslo. Norgeshistorie: https://www.norgeshistorie.no/

Store norske leksikon: https://snl.no/


Om den viktigaste energien: trekolet

Dette er manus til ein artikkel i Vigga 10. desember 2020 i serien  Glimt frå historia til Lesja jernverk.  Det treng ikkje vere 100 % sams...