Den moderne teknologien – masomnen – kjem

Dette er manus til ein artikkel i Vigga 16. juli 2020 i serien Glimt frå historia til Lesja jernverk

Lesja jernverk var i drift i om lag 140 år frå sist på 1650-talet. Det er ikkje så mykje ein veit om verket; det finst ikkje noko bedriftsarkiv. Kunnskapen vi har er i hovudsak frå andre kjelder der verket, gruvene eller tilknytte folk er nemnt. Arnfinn Kjelland samlar stoff og vil framover skrive om ymse frå historia til Lesja jernverk. Det er òg oppretta ei FB-gruppe for dei som er interessert: https://www.facebook.com/groups/LesjaJernverkHistorie/

Som vi såg i Vigga nr. 20, kan vi seie etableringa av jernverket ved sørenden av Lesjaskogsvatnet i 1660 representerte den første industrietableringa her i bygda. Verket skulle altså utnytte ein grunnressurs som hadde blitt oppdaga fleire plassar over Lesjaskogen, jernmalm i berg. Men det måtte ein heilt ny teknologi til for å nyttiggjere seg denne ressursen, og eg har ennå ikkje god nok innsikt i den til å gå i detalj, så dette blir førebelse refleksjonar.

Jern hadde vore produsert i Noreg – og i Lesja – i mange hundre år før det vart funne malm i berget. Da var det på grunnlag av myrmalm, som er jern frå ymse bergartar som har løyst seg opp til flate korn, kaker eller kuler djupt nede i myra, der det er lite oksygen. Dette vart grave opp og smelta («blestra») ved hjelp av trekol i groper, blestergroper. Folket på bygdene hadde nok òg lenge sett at berg i dagen kunne ha forskjellig konsistens, til dømes på Lesjaskogen der Raudberga stikk fram med ‘raudbrun’ farge (olivin) og ved Horrungen og på Skogen der dei fann og utnytta kleber, særleg til gryter, bakstheller og liknande.

På Skogen var i alle fall folk klar over at det var noko særskilt i berget på fleire plassar. Det var, så langt ein veit, i året 1657 at prøver visstnok funne under ei rotvelte, vart samla saman og sendt til driftsleiaren ved koparverket i Sel. Han kunne konstatere at det var god jernmalm.

Konfliktane kring retten til malmfunnet og mellom dei to (Fillipsen og Irgens) som fekk privilegiebrevet av 19. november 1660, skal vi la ligge førebels. Men vi kan konstatere at brytinga av malm i alle fall var i gang i året 1660, at det i 1673 hadde vore drift i tre gruver, og at det hadde blitt tilsett ein masmeister og truleg igangsett bygging av ein masomn for smelting av malmen.

Masomnen utgjorde i heile driftsperioden for verket den sentrale delen. Den var òg den teknologisk mest avanserte, det var her malmen frå gruvene vart smelta om til brukbart metall. Det første leddet i namnet, mas-, er frå tysk, ei avleiing av namnet på planeten Mars, som kjemikarane («alkymistane») brukte som symbol på jern fram til slutten på 1700-talet. I 1992–94 gjennomførte Lesja kommune og historielaget eit utgravings- og restaureringsarbeid ved omnen, og det er forklaringa på korleis den ser ut i dag. Arbeidet var leia av arkeologen Sigmund Jakobsen (1941–1997), og gav svar på mange spørsmål om drifta.

Jernmalmen fann verket i hovudsak i Gruvlie vest for gardane i verksområdet (Nordverket). Der vart malmen brote ut og knust slik at ein fekk fjerna den vanlege gråsteinen. Så vart han køyrd til verksområdet, men malmen kunne ikkje smeltast direkte, det laut til ein omstendeleg prosess før masomnen kunne fyrast opp.

Jern i naturen er så langt eg forstår i form av jernoksider, kjemiske samband mellom det reine metallet jern (Fe) og for det aller meste oksygen (luft). I tillegg er det òg svovel og andre stoff som ein ikkje vil ha med vidare i prosessen. Desse vil ein helst få fjerna frå malmen før smeltinga, gjennom ein prosess som vart kalla rosting eller røsting. Den gjekk føre seg i eigne omnar på drygt ein meters høgd. Dei var bygd av gråstein, og her var malmen varma opp med trekol til han vart glødande, slik at dei andre stoffa brann opp og han vart meir porøs. På Lesjaverk vart det ikkje funne spor etter slike omnar under utgravingane, men dei må har vore der ein eller anna stad. Etter røstinga vart malmen så pukka, det vil seie knust vidare til bitar på storleik med valnøtter. Det kunne gjerast manuelt eller ved hjelp av vasskraft. Lesjaverket skal ha hatt eit vassdrive pukkverk med ni stempel.

Når malmen så var ferdig røsta og pukka, var han klar for sjølve smeltinga, men før vi ser på den prosessen er det naturleg å sjå på sjølve masomnen.

Masomnen etter restaureringa som vart gjort på 1990-talet. Foto: Arnfinn Kjelland.

Å bygge ein masomn var høgkompetansearbeid som vart utførd under leiing av masmeisteren. Vi veit dessverre lite om masmeistrane i Lesja, men på andre verk var dei gjerne tyskarar, i alle fall i den tidlege fasen på 1600-talet. Vi har rett nok eit par minne om denne nøkkelstillinga: i verkskyrkja (bygd 1695–97) hadde han plassen nest bak direktøren, sirleg påmåla døra til benken, og nokre hundre meter frå verket finn vi Masmestervikje. Dett er namnet på den aller austlegaste delen av Lesjaskogsvatnet. Vika er nå avstengt med veg, men som nok hadde båttilgang før, og der det kanskje var gode fiskeplassar? Om masmeisteren hadde bustad i området eller berre retten til å fiske i denne vika, veit vi førebels ikkje. Men bustadtufter kan kanskje finnast ved grundigare leiting.

Masomnar var såkalla sjaktomnar. Dei vart utvikla på 1400-talet og prinsippet var faktisk i bruk heilt til førre hundreårsskifte. Jernproduksjon var svært viktig i perioden vår, dessverre først og fremst til våpenproduksjon. Jernmalm varierte mellom fleire typar, så omnar vart prøvde ut etter fleire prinsipp, utan at vi skal gå nærare inn på det.

Den masomnen på Lesjaverket som det står att restar av, var av såkalla vallonsk type. Det viser til at den var utvikla i Vallonia, ein jernrik region søraust i Belgia. Men der var det ufredstider omkring år 1600, så mange fagfolk flykta og slo seg ned i dei viktige jernverksdistrikta i Sverige, Bergslagen. Svenskane vidareutvikla den vallonske omnsteknologien, og norske jernverk bygde òg omnar av denne typen. Vi skal sjå på hovudelementa.

Sjakta eller pipa var den sentrale delen. Den var sirkulær med størst radius i botnen, der smeltinga foregjekk. Heile omnen stod sjølvsagt på fast grunn, og vanlegvis med ei steinfylling i botnen. Innvendig var pipa fora med eldfast stein, kalla stellstein. Den fann Lesjaverket i eit berg på sørsida av vatnet, Stellsteinberget. Pipa var så, i prinsippet, bygd inn med ein mur bak stellsteinen, ei sandfylling og ein ringmur før yttermuren (sjå illustrasjon i NHL, lenke nedanfor). Sjølve botnen i sjakta, der det vart høgast temperatur under smeltinga, vart kalla stellet. Jakobsens rapport frå utgravinga viser i alle fall at det var ei stein-/sandpakning mellom sjakta og yttermuren her. I tillegg vart det påvist at den indre delen i sjakta hadde vore smurt med ei blanding av leire og kvartssand.

Ytterveggane i muren blir kalla brøst, og i dei var det – også på Lesjaverket – to kvelvingar. Den eine, på nord- eller vestsida, var for blåstluft med belgane, og vart da naturleg kalla belgbrøstet eller blåstluftopninga. Belgane stod innretta mot botnen av sjakta, og pressa luft inn i stellet slik at ein fekk høg nok varme for smeltinga. Under utgravinga vart det òg påvist ein kum og ein avløpskanal ved belgbrøstet, der det sannsynlegvis hadde stått eit vasshjul som dreiv belgane, Den andre kvelvingen låg på oversida og var for uttapping av slagg og råjern. Den vart kalla utslagsbrøstet.

Smeltehytta var eit overbygg over pipa og i alle fall utslagsbrøstet. Vi har ikkje detaljinformasjon om hytta ved Lesjaverket, men ho var truleg bygd på liknande måte som ved andre verk. Utgravinga i 1992–93 viste at arbeidsgolvet framfor utslaget må ha vore ca. 7 meter breitt og ca. 14 m langt, altså ca. 100 kvadratmeter. Medrekna eit sannsynleg tak over belgane på sida, er det rekna at det samla arealet på hytta må ha vore 125–139 kvm. Det ligg føre oppgåve over høgda på pipa: 14 alner eller ca. 8,5 meter. Det var vanlegvis tak med opning over sjølve pipa, omnskransen, slik at totalhøgd for hytta truleg var om lag 10 meter. Frå bakken ovanfor hytta og til omnskransen måtte det vera ei gangbru slik at ein kunne fylle pipa gjennom opninga.

Ein stor malmstein som har lege ved masomnen sidan eg dreiv med bygdeboka på 80-talet. Dei rekna med at det er ein for dårleg skeida klump som ikkje kunne smeltast. Foto: Arnfinn Kjelland

Sjølve smeltinga i omnen tok si tid. Vi veit ikkje nøyaktig korleis prosessen vart gjort på Lesjaverket, men den var nok stort sett etter same mønster som ved dei andre verka med same omnsteknologi. Pipa måtte varmast opp slik at ho var gjennomvarm. Det vart gjort ved nøye fyring med trekol, og den prosessen kunne ta frå ei til tre–fire veker. Når pipa var varm nok starta påsettinga ved at masmeisteren gav ordre om kor mykje røsta malm, trekol og kalkstein som skulle fyllast på. Her kjem eit nytt element inn, kalkstein. Det vart sett til for å få råjernet og slagget til å skilje seg med jernet nedst. Kalksteinen vart truleg funne ein eller annan stad i bygda, men så langt eg forstår er det ikkje kjent kvar eit ev. kalksteinsbrot har vore.

Mengdeforholdet mellom desse tre vart bestemt av fleire vurderingar som masmeisteren stod for, og han var einerådig. Frå starten var ein forsiktig med mengda malm, så det tok fleire dagar før ein fekk særleg jern. Slagget vart fjerna fortløpande. Nå omnen var kome i full drift var det gjerne 10–12 påfyllingar i døgnet, og etter kvar fjerde eller sjette påfylling var stellet fylt med jern og kunne tappast ut i former i golvet i hytta.

Frå den store slagghaugen som ligg ovanfor masomnen. Foto: Arnfinn Kjelland

I råjernet var det framleis innblanda kolstoff frå smelteprosessen, så for å kunne brukast vidare måtte det gjennom ein ny prosess, fersking. Det gjekk ut på å varme opp råjernet, framleis med trekol i opne omar, slik at det vart mjukt. Prosessen førte til at oksygenet i lufta fjerna det meste av kolstoffet og anna ureint slik at jernet kunne smiast. Sidan Lesjaverket berre produserte råjern til smiing, ikkje støyping, måtte alt råjernet hamrast som ein del av ferskingsprosessen. Hamringa var for å få ut den attverande slagget og forme det til stangjern. Lesjaverket hadde hamrar ved masomnen og ved Håmårfossen i Rauma nedanfor Kvamsgardane lenger nord på Skogen.

Dermed var det produktet som skulle skaffe verkseigarane profitt, klart for levering.

Kjelder

Berg, Per S. 1968: Lesja Jernverks Historie 1660–1730. Hovudoppgåve i historie ved Universitetet i Oslo, trykt utan fotnotar i Årsskrift for Lesja historielag 1983–86.

Espelund, Arne 2005: Bondejern i Norge. Arketype forlag.

Jakobsen, Sigmund 1997: Jernverkstiden i Norge og jernverket på Lesja, i Årsskrift for Lesja historielag side 37–74.

Jakobsen, Sigmund 2000: Jernverket på Lesjaverk, i Årsskrift for Lesja historielag side 38–54.

Norsk historisk leksikon: https://lokalhistoriewiki.no/wiki/Forside:Leksikon

Store norske leksikon: https://snl.no/

Glimt frå historia til Lesja jernverk

Dette er manuskriptet til artikkel i Vigga 28. mai 2020. Der fekk den tittelen Da industrien kom til Lesja.

Eg vil framover skrive om ymse frå historia til Lesja jernverk, som var i drift i om lag 140 år frå sist på 1650-talet. Det er ikkje så mykje ein veit om jernverket; det finst ikkje noko bedriftsarkiv. Kunnskapen vi har er i hovudsak frå andre kjelder der verket, gruvene eller tilknytte folk er nemnt.

Noko vi faktisk veit meir om enn mykje anna, er striden mellom prosten i Gudbrandsdalen, Iver Pedersen Adolf og futen same stad, Jørgen Filipssen, om sjølve oppstarten av verket. Den er mellom anna behandla av Ivar Kleiven i Lesja og Dovre (1923) og andre stader. Den kjem vi tilbake til etter kvart.

Men utan å gå for djupt må vi sjå litt på situasjonen i landet på midten av 1600-talet. Noreg vart eit «lydrike» under Danmark med reformasjonen i 1536–37. Den gamle norske regjeringa, riksrådet, vart avsett og danskekongen med det danske høgadelege riksrådet tok over styringa – perioden blir ofte kalla det danske adelsveldet. Kongen fekk styre, men riksrådet styrte i stor grad pengesekken og bestemte kor mykje skattar kongen fekk skrive ut. Sjølve betalte ikkje adelen skatt, og det førte mellom anna til at kongen gjennomførte statskupp hausten 1660, avsette riksrådet og tok eineveldig makt.

1600-talet var prega av krigar, og kongen (staten) var i konstant pengeknipe. Ein måte å styrke stats­kassa på var å utnytte naturressursane i Noreg, og det var spesielt skogen og malm i berggrunnen kongen var interessert i. Desse ressursane førte til framveksten av nye næringar; trelast for eksport og  bergverksdrift først og fremst for innanriks utnytting. Dei førte òg til framvekst av ei ny sosialgruppe: borgarskapet. Det var dei som dreiv handel og vareproduksjon, kalla borgarleg næring, i ein by. Nokre av dei klarte å samle kapital i større omfang som dei kunne låne ut til kongen. Det var ein viktig del av bakgrunnen for statskuppet; kongen hadde byborgarane i ryggen mot adelen. Som motyting gav kongen byane mellom anna monopol, privilegium, på all borgarleg næringsdrift innanfor ein sirkumferens, eit avgrensa område kring byen. Det same fekk bergverka; dei fekk einerett til å utnytte skogen og sjølvsagt malmen i eit definert område kring staden.

Vi kan gjerne si at framveksten av desse nye næringane òg var starten på den moderne stats­for­valtinga. Sjølv om København var maktsenteret, vart det sjølvsagt vanskeleg å detaljstyre bergverka og tre­last­handelen på så lang avstand. Kongen etablerte derfor kontor her til lands først og fremst for å sikre dei inntektene til statskassa verksemdene kasta av seg, først og fremst tiende og toll. Desse kontora vart ofte styrt av folk med borgarleg, ikkje adeleg bakgrunn, for dei hadde betre kompetanse på handel og økonomi.

For Lesja jernverk sin del var det derfor bergamtet, etablert i Oslo (Kristiania) i 1654 med ein berghauptmann som leiar, som var overordna organ for drifta i starten. I 1689 vart amtet delt i to: eit nordafjelsk og ein sønnafjelsk, og med det vart Lesjaverket lagt under Nordafjelske bergamt i Trondheim. Dessverre gjekk heile arkivet til dette kontoret med i ein «ildebrand» i 1798, så det er ikkje mykje vi finn av kjelder til verkshistoria etter den etaten.

Skal vi fastsette ein nøyaktig dato for etableringa av jernverket, kan det kanskje vere 19. november 1660, datoen for det

Privilegiebrevet

danskekongen Fredrik 3. skreiv ut om verket, altså datidas form for statsstøtte eller subsidiar til næringslivet. Det framgår at kongen «etter søknad gav løyve til Joakim Irgens, buande i Amsterdam, og Jørgen Filipssen, buande i Christiania, til å starte opp eit nytt jernverk som er funne i Gudbrandsdalen i Lesja sokn på Lesjaskogen». Irgens og Filipssen var altså slike byborgar med kapital, og at dei alt tidlegare hadde starta opp drifta av verket kjem vi tilbake til.

Brevet er oppsett med 13 punkt, som tek for seg først og fremst dei rettane Irgens og Filipssen fekk som motyting for å starte opp verket. Første punktet gir dei og dei med-interessentane som dei skaffar seg, samt deira arvingar eller etterkomarar, verket til evinneleg bruk og eigedom.

Rettane galdt alle «skogar, elver, fossar, vassfall og ‘strømme’» og skulle gjelde innanfor ein sirkumferens som strekte seg rundt omkring verket. Den omfatta dalen i Lesja sokn på alle fire kantar, og «åtte mil» frå prestegarden på Lesja mot Romsdalen. På denne tida gjekk Lesja sokn frå og med Dombåsgardane og til grensa mot Romsdalen, men her hadde nok ikkje ‘kongen’, det vil seie embetsverket hans, spesielt god kunnskap om terrenget og avstandane. Den gamle norske mila var eigentleg på 11,3 km, så distansen svara til om lag 90 km: Det gjekk dermed eigentleg langt nedover Romsdalen, sjølv om dei rekna etter ein krokete kløvveg.

Det vanlege når slike verk vart oppretta, var elles at dei fekk fire mil i radius frå staden malmen var funnen eller masomnen låg, så det Lesjaverket fekk var nok berre kopiert frå andre verk. Grensa som verksområdet følgde nok det som på den tida vart amts- eller fylkesgrensa; det er ikkje noko som tyder på at verket henta ressursar frå nedanfor grensa.

Cirkumferensen slik privilegiebrevet oppgav.

Innanfor denne sirkumferensen skulle ingen andre ha lov til å drive fram mineral eller bruke ressursar utan løyve frå Irgens og Filipssen. Viss drivverdig malm vart funne i området, skulle Irgens og Filipssen få beskjed og ha rett til å ta funnet i bruk mot godtgjering til finnaren.

Eigarane var forplikta til å transportere, selje og avhende alt jern og anna som blir produsert ved verket. For innsatsen under «den svenske krigen», den såkalla Bjelkefeiden 1658–1660 (vi kjem tilbake til den) fekk dei tiende- og tollfriheit for livstida.

Alle ressursar som høyrde til kongen (staten), dei geistlege eller andre innan sirkumferensen, fekk Irgens og Filipssen rett til å bruke til bygging på verket og drift med kol, setteved og anna. Ingen andre fekk lov til å utnytte tømmerskogen ved hogst eller sagbruk; den skulle berre nyttast til verket.

Alle bergtenestefolk og anna arbeidsfolk som var engasjert på verket var fritekne for militær utskriving, skyssing, skatt, innkvartering og andre pålegg. Einaste unntaket var at bøndene etter norsk lov framleis var pliktige til å vedlikehalde vegar og bruer. Bergoffiserane og bergtenestefolka skulle ikkje stillast for annan domstol enn bergretten, og bøter eller straff skulle berre gå til medeigarane av verket til underhold for bergfolket. Dette var ein vanleg rett bergverka fekk, som altså avgrensa den lokale domstolen, bygdetinget, sterkt.

Bøndene og ålmugen i heile Lesja sokn var pliktige til å utføre nødvendig arbeid for verket mot betaling som dei skulle bli samde med eigarane om. Viss dei ikkje vart samde fordi bøndene kravde høgare betaling, skulle bergamtet etter å ha vurdert kva som var «rimeleg betaling» i regionen fastsette godtgjeringa.

Irgens og Filipssen fekk overta ein liten gard, Doset på ½ hud, som kongen (staten) eigde ved gruvene. Andre garder eller eigedomar i sirkumferensen som verket hadde behov for, kunne dei overta friviljug frå eigarane. Viss dei ikkje vart samde med eigarane, fekk verket likevel rett til å overta bruken av slike gardar mot å betale etter skjønsavgjerd. Eigarane skulle framleis ha rett på avgifter frå eigedomane. Vidare skulle verket få overta desse setrane: Vassendsetre, Odolsetre, Sandgrosetre, Knipsetre, Tandsetre og Dosetre, og dei som nytta desse setrene måtte flytte til andre setreområde med buskapen sin.

Irgens og Filipssen eller deira etterfølgjande deleigarar fekk rett til skyssing «mot rimeleg betaling» for seg sjølve, tenestefolket og godset sitt. Sidan dei alt hadde starta jernverket på eigen kostnad, fekk dei «med vårt nådigaste løyve» drive, forvalte, bygge vidare ut og pantsette verket. Dei kunne selje og som sin eigen eigedom på alle måtar skalte og valte med det.

Alt av proviant og material (utanom silke) som var nødvendig til drift av verket fekk dei føre inn tollfritt; einaste vilkåret var at varene vart omsette «oppriktig» og utan «underslag».

Dersom drifta ved verket med tida vart såpass omfattande at det vil vere behov for ein predikant, da fekk eigarane rett til sjølve å finne ein prest og ikkje få ein tildelt mot deira vilje.

Desse spesifiserte punkta «har vi av gunst og nåde tildelt førnemnte medeigarar. Vi lover hermed for oss og våre etterkomarar kongar av Danmark og Noreg at medeigarane og deira arvingar og etterkomarar å vedlikehalde privilegia og ikkje gje nye pålegg og avgifter» – punktet er supplert med synspunkt på kor viktige bergverka er.

«Under vår hyllest og nåde, gitt på vårt slott København 19. november 1660. Under vårt signet, Fredrik».

Desse vilkåra vart altså gjeldande frå verket var etablert, og dei vart stadfesta («konfirmered») i 1673. Seinare vart dei inntrekte og omformulerte, men det kjem eg tilbake til.

Kjelder

Brevet i trykt form med original bokstavering, i Norske Herredags-Dombøger. Fjerde Række (1652-1664) Andet Bind. Dombok for 1661: https://tinyurl.com/loyvebrev1660

Universitetet i Oslo. Norgeshistorie: https://www.norgeshistorie.no/

Store norske leksikon: https://snl.no/